พระคาถาแรกที่พระพุทธเจ้าตรัสหลังจากที่พระองค์ได้ทรงผนวช บำเพ็ญเพียรจนได้บรรลุพระสัมมาสัมโพธิญาณ เรียกว่า ปฐมพุทธภาสิตคาถา
พระคาถาแรกที่พระพุทธเจ้าตรัส หลังจากที่ทรงตรัสรู้
ครั้งนั้น องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าของเราทั้งหลาย ประทับนั่ง ณ ภายใต้ต้นพระศรีมหาโพธิ์ เมื่อพระอาทิตย์ยังไม่ตกดิน ทรงกำจัดมารและเสนามารแล้ว ในปฐมยาม ทรงรู้แจงแทงตลอดปุพเพนิวาสญาณ, ในมัชฌิมยาม ทรงชำระทิพยจักษุให้หมดจดแล้ว, ในปัจฉิมยาม ทรงอาศัยความกรุณาในหมู่สัตว์ ทรงหยั่งพระญาณลงในปัจจยาการแล้วทรงพิจารณาปัจจยาการนั้น ด้วยสามารถแห่งอนุโลมและปฏิโลม ในเวลาอรุณขึ้นทรงบรรลุพระสัมมาสัมโพธิญาณ พร้อมด้วยอัศจรรย์หลายอย่าง เมื่อจะทรงเปล่งอุทานที่พระพุทธเจ้าหลายแสนพระองค์ไม่ทรงละแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ว่า
อะเนกะชาติสังสารัง สันธาวิสสัง อะนิพพิสัง
– เมื่อเรายังไม่พบญาณ, ได้แล่นท่องเที่ยวไปในสงสารเป็นเอนกชาติ
คะหะการัง คะเวสันโต ทุกขา ชาติ ปุนัปปุนัง
– แสวงหาอยู่ซึ่งนายช่างปลูกเรือน , คือตัณหาผู้สร้างภพ, การเกิดบ่อยๆ เป็นทุกข์ร่ำไป,
คะหะการะกะ ทิฏโฐสิ ปุนะ เคหัง นะ กาหะสิ
– นี่แน่ะนายช่างปลูกเรือน , เรารู้จักเจ้าเสียแล้ว, เจ้าจักทำเรือนให้เราไม่ได้อีกต่อไป,
สัพพา เต ผาสุกา ภัคคา คะหะกูฏัง วิสังขะตัง
– โครงเรือนทั้งหมดของเจ้าเราหักเสียแล้ว , ยอดเรือนเราก็รื้อเสียแล้ว,
วิสังขาระคะตัง จิตตัง ตั ณ๎ หานัง ขะยะมัชฌะคา ฯ
– จิตของเราถึงแล้วซึ่งสภาพที่อะไรปรุงแต่งไม่ได้อีกต่อไป , มันได้ถึงแล้วซึ่งความสิ้นไปแห่งตัณหา (คือถึงนิพพาน),
